Лекция 7
Тақырыбы: Тiрек – қимыл жұйесi, оның ерекшелiктерi. Адам қанқасы.
Ет жұйесі. Дене бітімі.
3.
Бұлшық ет көлемi мен кұшiнiң жасына
қарай өзгеруi.
4.
Бұлшықет жҰмыстары кезiнде шаршау және
оның жасына байланысты ерекшелiктерi.
5. Балалар мен жасөспiрiмдердiң
тiрек-қимыл аппаратының бұзылуы
Балаллардың сұйек тканының органикалық заттары
мол, сондықтан да ол серпiмдi, иiлiмдi. Ол оның тура тәрбие
бермесе оңай деформацияға
Ұшырауына әкеп соқтырады. Жасы келген сайын сұйек
қҰрамындағы органикалық заттар азая тұседi.
Керiсiнше минералды заттар өсе тұседi.
Сұйектердiң өсуi мен дамуы. Жас сұйектер Ұзынына қарай
шемiршектер арқылы өседi. Шемiршек сұйектiң екi
Ұшына орналасады. ґсу тоқтағанда шемiршектер сұйекке
айналып кетедi. Сұйектер өскен сайын қҰрамындағы
су мөлшерi де азая тұседi. Ер кiсiнiң сұйектерi 20-24
жаста дамуын тоқтатады. Шемiршектерi сұйекке айналып, Ұзына
бойы өсуiн тоқтатады. °йелдер сұйегi ер кiсiлермен
салыстырғанда өсуән 2-3 жыл алдын алдын тоқтатады.
Омыртқа жотасы.
Омвртқа жотасының өсуi алғашқы екi жылда
қарқынды жұредi. Алғашқы 1,5 жаста ол
бiрқалыпты жұредi. 1,5 жастан 3 ке дейiн мойын омыртқалары,
жоғарғы кеуде омыртқалары өсуiн баяулатады. Ал бел
омыртқалар жылдам өсе бастайды.
Омырқаның қарқынды өсуi 7-9 жаста
және жыныстық жетiлу кезiнде байқалады. Одан әрi омыртқа
көп өспейдi.
Омыртқа жотасының ткан қҰрылымы жасына
қарай өзгередi. Омыртқа сұйектенуi эмбрион кезден
басталып бұкiл балалық кезеңде жұрiп отырады. 14
жасқа дейiн омыртқа сұйектерiнiң ортасы
сұйектенедi. Омыртқа жотасының кейiн сұйектенуi бала
кезде оның қозғалғыштығын, серпiмдiлiгiн
қамтамасыз етедi. Омыртқа
жотасының доғалар
тұрiнде болуы оның басты сипаты. Ол балалрдың жеке дамуы
кезiнде қалыптасады. Ең ерте бала басын Ұстай бастағанда мойын иiнi пайда
болады(лордоз).
6 айда бала отыра бастағанда
кеуде иiнi пайда болады(кифоз). Бала орнында тҰра бастағанда бел лордозы пайда
болады. Бел лордозы пайда болуына байланысты масса тұсу нұктесi артқа қарай
ауысады. Ол оның қҰламауын қамтамасыз етедi.
1 жаста омыртқа
жотасының бар иәндерi
пайда болып ұлгередi. Бiрақ ол иiндер толық
бекiмеген, бҰлшықет
сәл босаңсыса болғаны деформацияға
Ұшырайды.
7 жаста мойын, кеуде иiндерi айқын
болса, бел иiнi 12-14 жаста ғана айқындалады.
Кеуде торы. Кеуде торы жасына байланысты өзгерiп отырады. Еметiн
балаларда ол жанынан сығылған пiшiнде болады. Ересек адамдарда оның көлденеңi Ұлғая тұседi. Кеуде торының қалыптасуына физикалық жаттығулар және отыру әсер етедi. Физикалық жаттығуларға
байланысты ол кең, ендiрек, жалпақтау болады. µзақ уақыт дҰрыс отырмағанда,
кедесiмен алдындағы
стол шетiне сұйенгенде
кеуде деформацияға Ұшырайды. Ол дегенiмiз кеудеде орналасқан жұректiң,
өкпенiң, iрi қан тамырларының дамуына зиянын тигiзедi.
Аяқ қаңқасы. Аяқ қаңқасының
сұйектенуi ерте басталып 18-20 жаста барып аяқталады. Саусақтар сұйектерi 11 жаста, бiлезiк сұйектерi 12 жаста сұйектенiп бiтедi. Осыны педагогикалық практикада есте сақтау керек. Толық сұйектенбеген бiлезiк шаршағыш
келедi. Сондықтан
да бастауыш оқушылары жылдам жаза алмайды. Бiлезiктi
бiртiндеп ұйретуге болады. Музыка аспаптарында ойнау бiлезiк
сұйектерiнiң кеш
сұйектенуiне себеп болады. Музыка аспаптарында ойнайтын балалардың саусақтарының Ұзын
болатыны сондықтан.
Жасөспiрiмдер жамбас омыртқалалары бiртiндеп қатаяды, сөйтiм жамбас сұйегiне айналады. Іыз балаллар биiктен
секiрген кезде, биiк бiзөкше туфлилер кигенде жамбас сұйегiнiң орыны өзгерiп кетуi мұмкiн. Ол кейiннен
олардың босануын қиындатуы мұмкiн.
Табан толарсақ сұйектерiнен және
аяқ саусақтарынан
қҰралады.
Адам аяғы иiн тұзедi
(свод). Ол иiн жерге
өкше және саусақтар Ұшы арқылы тiреледi. Табанның Ұзынша және көлденең иiндерi болады. µзынша иiн тек адамға ғана тән, ол адамның тiк жұруiне байланысты пайда болған. Осы табан иiндерi арқылы
адам салмағы бiрдей таралып отырады. Ол әсiресе адамдар ауыр нәрсе көтергенде маңызды. Иән пружина сияқты, жұрген кезде дене Ұрынуын майысып жеңiлдетiп отырады. Жаңа туған
балада табан иiнi онша көрiнбейдi. Ол балалар жұре бастағанда барып қалыптасады.
Бас сұйегi. Оның
екi бөлiгi бар: миқорабы және бет бөлiгi. Жаңа туған балалардың бас сұйектерi бiр бiрiмен жҰмсақ дәнекер ткандары
арқылы байланысады.
Осы жарғақтар сұйектер байланысқан жерде жҰқа болып келедi. Ол
қосылатын сұйектер
көбейген сайын арта тұседi. БҰл
балалардың еңбегi.
Еңбектер төбе сұйектiң (теменная кость) барлық
бҰрышында
да бар. Оларда
тақ маңдай және шұйде, сондай-ақ жҰп алдыңғы самай және артқы жақтау еңбектерi болады. Осы еңбектерiнiң арқасында бас сұйектерi
бiр-бiрiне айқаса алады. Ол әсiресе
балалар босанған кезде туу жолдарынан
шығуында маңызды
рөл атқарады. Кiшi еңбектерi 2-3 айда бiтiп кететiн болса, маңдай еңбегi сипалағанда бiлiнiп тҰрады да, бала 1,5 жасқа келгенде ғана бiтеледi.
Жаңа туған балалардың бас сұйегiнiң бет
бөлiгiмен салыстырғанда ми қорапшасы жақсы дамиды.
13-14 жасқа дейiн ми бөлiгi жақсы дамыса, осыдан кейiн барып
бет бөлiгi жақсы дамиды. Жаңа туған балалардың ми
бөлiгi бет бөлiгiнен 6 есеге жуық ұлкен болса, ересек
адамдарда ол 2-2,5 есе ғана ұлкен болады.
Бастың
өсуi балалық кезеңнiң бар этапында да байқалады.
Ол әсiресе жыныстық жетiлу кезiнде қарқынды
жұредi. Жасына орай бастың биiктiгi мен бой
Ұзындығының арақатынасы айтарлықтай
өзгередi. Осы арақатынас балалардың жасын
анықтауға пайдаланылады.
Зерттеулер 7-11 жас балаларда бҰлшықет кұшiнiң
төмен болатынын көрсеттi. Кұш, әсiресе статикалық
жаттығулар оларды тез шаршатады. БҰл жастағы балалар
қысқа мерзiмдi жаттығулар ғана жасай алады.
Десекте төменгi класс
оқушыларын статикалық тҰрысын сақтауға
ұйрету керек (статических поз).
Статикалық жаттығулар тура тҰруға ұйрену
мен сол қалпын сақтауға ұйретедi.
БҰлшықет кұшi жасөспiрiмдерде
қарқынды дами бастайды. 13-14 жаста олардың жыныстық
өзгешелiктерi айқын аңғарыла бастайды. Балалрда әртұрлi
бҰлшықет топтарының дамуы әрқалыпты
жұретiнiн дене тәрбиесi мен спортпен айналысқанда ескеру керек.
Балалардың физикалық жҰмысқа қабiлетi осы
орталық нерв жұйесi мен шеткi нерв жұйелерiнiң арасындағы
байланыстың қаншалықты дамығандығына байланысты.
Бала жас болған сайын олар тез шаршап қалады. Балалрды
физикалық жұктемеге дайындауда 6 жас шешушi кезең болып
табылады. Себебi осы кезең қаңқа бҰлшық
еттерiнiң жоғарғы энергетикалық мұмкiндiктерiмен
сипатталады. Сонымен бiрге әлi
сабаққа бармаған балалардың қаңқа
бҰлшықеттерi толығымен жiктелiп бiтпеген болады.
Физикалық жҰмыс қабiлетi 15-16 жасар балалармен
салыстырғанда жас балаларда 2,5 есеге дейiн төмен болады.
Балалрдың физикалық жҰмысқа қабiлетiнiң
артуы оларды тәрбиелегенде
физикалық жҰмысты ақыл-ой жҰмысымен жиi-жиi
алмастырып отыруға мұмкiндiк бередi.
Оқушылардың қозғалу режимi мен
гиподинамиканың зияндылығы.
Жан-жақты гармониялық физикалық даму ұшiн,
қозғалу қасиеттерi мен дағдыларын жетiлдiру ұшiн
қимылдардан басқа балалар табиғи тәулiктiк
қимылды керек етедi. Балалардың тәулiктiк қозғалу
активтiлiгiн табиғи локомоция көлемiнен көруге болады. Еркiн жазда далада жұрген 7-10 жасар
балалар 16 мыңнан аса қозғалыс жасайды екен.
Жасөспiрiмдерде тәулiктiк локомоция 8-9 жастағы балалрмен
салыстырғанда 35%-ке жоғарылайды, жҰмыс көлемi 160%-ке
артады.
Қыз балалрдың табиғи тәулiктiк активтiлiгi ер
балалармен салыстырғанда төмендеу болады. Сондықтан да оларда
физикалық дене тәрбиесiн Ұйымдастыру керек. Мектепте
және ұйде дене тәрбиелiк ұзiлiстер дене
тәрбиесi-сауықтыру жҰмыстарының бiр бөлiгi
ғана болып табылмай, сонымен бiрге ақыл-ой жҰмысының
төмендеуiне кедергi болып табылатын актив демалудың керектi
шараларының бiрi болып есептелiнедi.
1-2 класс оқушыларын кұнделiктi ұшiншi сабақтан
кейiн 15-20 минутқа ойнатуға алып шығу керек. Осындай еткенде
олардың ақыл-ой жҰмысы 3-4,5 есеге дейiн артады.
Рационалды емес режим,
әртұрлi аурулардың салдарынан
байланыс-бҰлшықет аппаратының нашарлауы, дене
тәрбиесiнiң дҰрыс жұйеге қойылмауы,
ересектердiң балалар тәрбиесiне
дҰрыс көңiл аудармауы балалар дене бiтiмiнiң
қалыпты дамымауына әкеп соқтырады. Осы режим бҰзылуы
табиғи омыртқа жотасының иiндерiнiң Ұлғаюына,
бұйiрлерiне қисаюына, қанаттәрiздi жауырын пайда
болуына, иық белдеуiнiң асимметриясына, кеуденiң жалпайып
кетуiне әкеп соқтырып, кеудеде орналасқан органдар
қызметiнiң бҰзылуына әкеп соқтырады. Зат алмасуын
бҰзады, жҰмыс қабiлетiн төмендетедi. Жасөспiрiмдер
мен ересек адамдардың жҰмыс өнiмдiлiгiн азайтады. БҰл
ауытқулар сонымен бiрге адам келбетiн де нашарлатып, сымбатын
тұсiредi.
Қыз балалардың омыртқа жотасының қисаюы
жамбас қуысының өзгеруiне, кiшiреюiне әкеп
соқтырады. Ол әрине олардың босануына керi әсерiн
тигiзедi.
Нашар
дамыған балалар әдетте келбетi бҰзылады, омыртқалары да
оңай қисаяды. Олардың көбi жас кезiнде ауырған
рахит сияқты аурулардың салдарынан, аяқтары кеуделерi
қисайып қалады, май табанға айналады. Оқытушылардың, ата-аналардың
жөндi қарамауынан мектепке келгенше болған келбет
бҰзылуы одан сайын Ұлғайып кетедi.
Адам келбетi негiзiнен 6-7 жаста қалыптасады. Басқа да
дағдылар сияқты тура дененi тiк Ұстап жұру,
жҰмыстарды тҰрып iстеу, тақта алдында тҰру, партада
отыру, ұйде сабақ дайындағанда столда отыру жұйелi
тұрде қайталап отыруды қажет етедi. Балалар келбетiн,
сымбатын қалыптастыратын қозғалу дағдысының
қалыптасуы ерте бастан, Ұзақ уақыт қалыптасады.
Бала сымбатының бҰзылуы баланы уақыты жетпей
жастықтармен қоршап отырғызу, қолда тура алып
жұрмеу, уақытынан бҰрын жұруге ұйретуге талпыну,
серуендеткенде ылғи да қолынан жетектеп жұру сияқты
дағдылар, әдеттерге байланысты болады.
Мектепке дейiнгi бала сымбатының бҰзылуы табанын май басудан,
сурет салғанда дҰрыс
отырғызбаудан, жҰмыс iстегенде бойына сәйкес келмейтiн
қҰрал-саймандармен жҰмыс iстегеннен болады.
Мектепке барған кезде оған қозғалу
активтiлiгiнiң шектелуi, амал жоқ отыруына байланысты
статикалық нагрузканың артуы, бiр қолымен ауыр iшiнде
кiтап-дәптер бар сөмке көтеруi сияқты нәрселер
қосылып бала сымбатының одан әрi бҰзылуына себеп
болады. Сымбатының бҰзылуына
бұкшиiп, қисайып отыру, тҰрғанда салмақты бiр
аяққа салып тҰру, басын салбыратып жұру, екi
иығын алдына салып жұру сияқты жаман әдеттер де себеп
болады.
Бала сымбатының бҰзылуына, омыртқасының
қисаюына тұнгi Ұйқының да дҰрыс
Ұйымдастырылмауы себеп болады. Ол енсiз қысқа кереует,
жҰмсақ перина-қҰс төсек, биiк жастық та
себеп болады. Ылғи бiр жағымен жату, итше бұрiсiп жату сияқты жаман
әдеттер де қан айналуын бҰзады, омыртқаның
қисық бiтуiне себеп болады.
Бала сымбатының бҰзылуына және iшкi органдардың
қызметi бҰзылуына қарыннан жоғары белдiкпен қысып
таңып тастау да себеп болады. Осының салдарынан
қҰрсақ қуысы органдарының қызметi, дҰрыс, терең тыныс алу,
омыртқа жотасын Ұстап тҰратын көптеген
бҰлшық еттердiң координациялық жҰмысы
бҰзылады.
Егерде организмдi жалпы сауықтыратын рационалды кұе
тәртiбң, гигиеналық жағынан толыққанды
Ұйқы, тамақ, шынығу болған жағдайда, оқушылар әртұрлi
физикалық жаттығулармен айналысқанда, еңбекке баулу,
қоғамдық пайдалы жҰмыстар балалардың жыныс-жас
ерекшелiктерiне орай Ұйымдастырылғанда оқушылардың
сымбатын оңай тәрбиелеуге, қалыптастыруға болады.
Жалпақтабан. Жалпақтабан табанның Ұзына
бойы және енi иiндерiнiң бiршама, не толық тегiстелiп кетуiне
байланысты болады. БҰл балалар мен
жасөспiрiмдер арасында жиi кезiгетiн дефект. Оны балалардың аяқтары ауыруымен,
жылдам шаршап қалуымен, әсiресе Ұзақ серуендерге,
экскурсияларға, жорықтарға шыққанда табандары
ауырунан байқауға болады.
Қалыпты табанның иiнi жоғары болғанда тiрек
жасалынатын аудан табан енiнiң 1/3 бөлiгiнен артпайды. Егер
тiрек ауданы 50-60%-тен асса - табанның майтабанға
айналғандығы. Толық
майтабан болғанда табанның барлық бөлiгi жерге тиiп
тҰрады.
Майтабан көбiне
кеiн пайда болады. Оның пайда болу жоолдарын статикалық, травмалық
және параличтiк деп ұшке
бөледi. Статикалық майтабан балалрда бiртiндеп пайда
болады. Оның себебi байланыстар, бҰлшықетке
және табан сұйектерiне нагрузканың
шамадан тыс
болуына, аяққа қалыпты аяқкиiмдер кимеуiнен пайда болады. Атап
айтсақ өкшесiз пима, сияқты киiм киуiнен болады. Көбiне майтабанға рахитпен ауырған балалар Ұшырайды. Травмалық майтабан көбiне табанның,
тiлерсек буынының, қайқшаның жарақатынан
кейiн пайда болады. Параличтiк майтабан нерв жұйесi
ауруларынан кейiн пайда болады.
Майтабанның алдын алу шараларына балаларды дҰрыс
жұруге тәрбиелеу
жатады. Аяқ Ұшы жұрген кезде, тҰрған кезде алға қарауы керек. Табанға тұсетiн
салмақ өкшеге, бiрiншi және бесiншi аяқ саусақтарына тұсiп, табанның iшкi иiнi салбырап тҰрмауы
керек.
Табан иiнiн Ұстап тҰратын бҰлшық еттердi
шынықтыру мақсатында ой-шҰқыр, бiрақ
қҰм, жҰмсақ топырақ сияқты жерлермен
жұру керек. Жұрген кезде мезгiл-мезгiл аяқ саусақтарын
жиырып-босатып, жиырып-босатып отыру керек.
Табан кеселдерiнiң алдын алу мақсатында азынға дене шынықтыру
жаттығуларының iшiнде аяқ Ұшымен, өкшемен
жұру, iшкi және сыртқы табан шеттерiмен жұру, секiрiп
тұсу сияқты жаттығулар болуы шарт. Ол ұшiн арнайы
тренажерлар да пайдалануға болады. Табан иiндерiнiң тура
қалыптасуына волейбол, футбол ойнау да оң әсер етедi.
Гигиеналық талаптарға сай аяқ киiм киу де өте
маңызды. Ол аяққа
көлемi-размерi бойынша сай келуi керек. Аяқ
саусақтарын сықпайтын, өкшесi жалпақ, биiктiгi 1,5-
Майтабанға Ұшыраған болса, арнайы сауықтыру
жаттығуларына, аяқ ваннасы, массаждарға қосымша
дәрiгерлердiң көрсетуiмен кәдiмгi аяқ киiм iшiнен
киетiн қосымша-супинатор немесе арнайы ортопед аяқ киiмiн киюлерi
керек.
Оқушылардың жан-жақты дене тәрбиесi, жалпы
дамытатын не арнайы жаттығуларды ұйде де, мектепте де жасау - тiрек-қимыл аппараты
бҰзылмауының кепiлi.
Мектеп жиһазы және оны пайдалану. Балалар жұйелi оқуға көшкеннен
кейiн оларға
әсер ететiн басты нәрсе оның статикалық компонентi. Төменгi класс оқушылары
партада 4-тен 6 сағат,
жоғарғы класс оқушылары 8-10 сағатқа
дейiн отырады. Шындығында оқушылардың
статикалық шыдамдылығы
шектеулi, олардың қабылдау анализаторларының жастық
ерекшелiктерiне байланысты
организм шаршап қалады.
Мысалы бiрiншi класс оқушыларының жиырылған
бҰлшықеттерi 5-7 минуттан
кейiн, екiншi класс оқушыларында олар 9-10 минуттан кейiн босаңси бастайды. Оны сорттай тҰрыс-отырысының
(поза) өзгеруiнен, жыбырлап-қыбырлай бастағанынан
аңғаруға болады.
Оқушыларға қиыны қимылдамай, бiрқалыпты отыру. Төменгi класс оқушылары “тiк” тҰрысына 5-7 минуттан артық тҰра алмайды.
Оқушыларға өз денесiне сай келмейтiн жиїаздарда отыру
одан да қиын. Ондайда да оқушылар қалыпты, дҰрыс отыра алмайды да, ол әрине
олардың сымбатының бҰзылуына әкеп соқтырады.
70 жылдардың басынан бастап оқушылардың
өлшемдерiнiң 15 см-лiк шкаласы қабылданған. Ол шкала бойынша парталар мен столдар 5 топқа бөлiндi:
А,Б,В,Г,Д. Ал
1985 жылы “Мектеп жиїазы” стандарты қабылданды.
Онда стол-парталардың
6 номерi қабылданды.
Оқушыларды мектепке 6
жастан қабылдағанда
оларға мектепке дейiнгi жиїаздарды қолдану
керек.
Партаға отырғызу.
Оқушылар партада отырғанда жақсы көретiн, еркiн тыныс алатын, қалыпты
қан айналымы қамтамасыз етiлетiн болуы керек.
Оқушы орындыққа бел-жамбас бөлiгiмен орындық арқасына сұйенiп, жайлы отыруы шарт. Денесiн
тiк Ұстап, кеудесi мен басын сәл алдына
беруiне болады. Кеудесi мен парта ернеуiнiң арасы 3-
Антропометриялық және физиологиялық зерттеулер
оқушылардың отырғанда сәл еңкiш отыруы, кеудесiн, аяқтарын еркiн
қозғай алатындай болып отыруы олардың
байланыстырушы-бҰлшықет аппаратына, жұйкесiне тұсетiн
салмақты жеңiлдетедi. Оқушылардың дҰрыс отыруын
мектепке келген кұннен дағдыландыру керек. Олардың
дҰрыс отыруын 1-4 кластарда ғана емес, 5-10 класта да ескертiп
отырған жөн.
Жиһаздарды таңдау. Әр класта
3-4 ростқа сай келетiн балалар табылады. Сондықтан әр класқа
соған сәйкес парта-столдар қойылуға
тиiс. Оқушыларға
отыратын столдары кiшкентайлық қылса ол ұлкен мебелдерден әлде қайда қтын әсер етедi. Егерде сәйкес парта-столдар табылмай жатса кiшкентайдан гөрi ұлкендеу столдарға отырғызған жөн болады.
1-4 класс оқушыларына
арнап парталар жасалынады. Оқушыларды арқасы жоқ скамейкаларға отырғызуға тиым салынған. Ондай орындықтар тек шеберханаларға ғана рҰқсат етiлген.
Бақылау
сұрақтары
3.Бұлшық ет көлемi мен
кұшiнiң жасына қарай өзгеруi.
4.Бұлшықет жҰмыстары
кезiнде шаршау және оның жасына байланысты ерекшелiктерi.
5.Балалар мен жасөспiрiмдердiң
тiрек-қимыл аппаратының бұзылуы
6.Жиһаздарды таңдау.
Әдебиеттер
1.Алиакбарова
З.М. Мектеп гигиенасының негiздерi. Алматы, Абай атындағы АЛМУ.
1985 .
2.Алиакбарова
З.М. Мектеп жасындағы балалардың анатомиясы,физиологиясы және
мектеп гигиенаының негiздерi. Алматы, РБК,1993.
3.Сатпаева Х.Қ. Валеология-денсаулық туралы
ғылым. Алматы.Ғылым ,1999
Лекция 8
Тақырыбы: Қан
физиологиясы. Қанның жас ерекшелiктерi.Қан айналу
мұшелерi. Жұректің құрылысы мен қызметтері.
Қан және лимфа тамырлары.
Жоспар
1. Қан физиологиясы.
Қанның жас ерекшелiктерi.
2. Қан айналу
мұшелерi.
3. Жұректің
құрылысы мен қызметтері.
4. Қан және лимфа тамырлары.
Балалардың
жұрегi ересектермен салыстырғанда салыстырмалы тұрде
ұлкен. Оның массасы шамада дене массасының 0,63-0,80%-iн
қҰрайды.Ал ересек адамдарда ол көрсеткiш 0,48-0,52%-ке
тең. Жұрек бiрiншi жылы қарқынды өседi. 8 айда
екi еселенедi, ұш жаста -
ұшеселенедi, 5 жаста 4 еселенедi, 16 жаста бастапқы массасынан 11 есе ауыр болады.
Ер
балалар жұрегi бiрiншi жылы
қыз балалармен салыстырғанда ауыр болады. 12-13 жаста қыз
балалардың жұрегi қарқынды өсе бастайды,
сөйтiп оның массасы ер балалр жұрегiнен ауыр
жағдайға көшедi. Ал 16 жасқа келгенде қыз
балалардың жұрегi қайтадан ер балалардан жеңiл болып қалады.
Жұрек
4 камерадан тҰрады екi жұрекше, екi қарынша. Оның екi
жартысы оң және терiс жартысы жаппай жақтау арқылы
бөлiнген. Жұрекше мен қарынша арасында тесiкте клапандар бар.
Клапандар бiр-бiрiне жабысатын створкалардан тҰрады. Сондықтан
створкалы клапандар деп аталынады. Сол
жақ клапандар екi створкадан, оң жақ клапан ұш створкадан
тҰрады.
Жұрек
клапандары қанды бiр бағытта ғана айдауды қамтамасыз
етедi. Сол жақ қарынша мен аорта арасында, оң қарынша мен өкпе
артериясының арасында жартыай сияқты клапандар
орналасқан. Туардан алдын
балалардың жұрек қҰрылымы 4 камералы болып
қалыптасады. Сөйтсе де екi жұрекше арасында тесiкше болады.
Ол эмбрион қан айналымын қамтамасыз етедi. Ол тесiкше бiрiншi
айда-ақ жабылып қалады.
Жұрекшелер
бiрiншi жылы қарыншаларға қарағанда кұштi
өседi. Тек 10 жаста ғана қарыншалар өсуi бойынша
жұрекшелердi басып озады. Іан қысымы
және оның жас ерекшелiктерi.Іан тамырларындағы
қанның ауытқымалы қысымы - қан қысымы деп
аталынады. Ол жұрек
қызметiне, қанның мөлшерiне, қанның
периферияға таралу қарқынына, қан тамырлары
қабырғаларының кедергiлерiне, қанның
жабысқақтығына, қан тамырларының
эластикалылығына байланысты. Іан
қысымы аортада жоғары болады. Іанның қан тамырларымен таралуына байланысты
қысымы төмендей бастайды. Іан қысымы кедергiлерi өте
жоғары болатын артериолдар мен капиллярларда ең төмен болады.
Қан қысымы қан тасымал жұйесiнде өзгерiп
отырады. Іарыншалар систоласы кезiнде қан аортаға қуылады. Осы кезде қысым ең жоғары болады. Ол қан
қысымы систола не максимал
қан қысымы деп атайды. Диастола кезiнде қан
қысымы азаяды. Ол қысымды диастола, не
минимум қан қысымы
деп атайды. Осы аталған қысымдар айырмашылығы пульс қысымы
деп аталады. Пульс қысымы
аз болған сайын
систола кезiнде аортаға
қан аз қуылады.
Иық артериясында систола қысымы 110-
Кейiнгi кезеңдерде, әсiресе жыныстық жетiлу
кезеңiнде, жұрек өсуi
қан тамырлары өсуiнен жоғары болады. Ол әрине қан
қысымына әсер етедi. Кейде
жасөспiрiмдiк гипертония болуы мұмкiн. МҰндай қысым
көтерiлуi уақытша, кейiннен қалыпқа тұсiп кетедi.
Әдетте 50-ден асқаннан кейiн қан қысымы 130-
Денi
сау адамдардың қан қысымы тҰрақты болады. Іан
қысымы жҰмыс iстеген кезде көтерiледi. Сондай-ақ
әртұрлi эмоция да артерия
қан қысымының көтерiлуiне әкеп соқтырады.
Іан қысымының тҰрақты болуы нерв жұйесiне
байланысты. Қан қысымын тексерiп кiсiлерге диагноз қояды.
Физикалық жҰмыстар
атқарғанда балалар мен жасөспiрiмдердiң жұрек соғуы жиiлейдi, артерия
қан қысымы артады. Ол балалар
жасы жас болған сайын жақсы аңғарылады.
Жұйелi тұрде дене шынықтырумен айналысатын балалар мен
жасөспiрiмдердiң жұректерi шынығып, жұрек мұмкiндiктерi артады.
Шыныққан жұрек тиiмдi жҰмысын тиiмдi атқарады,
оның шыдамдылығы да артады. Оларда жұректiң соғу
көлемi артады. Жұрек соғуының жиiлеуi кештеу
тұсетiн, онша оңайлықпен көтерiле бермейтiн болады.
ЖҰмыс iстеген кезде жұрек соғуы көтерiлуi, басқа
да қан айналу жұйесiнде болған өзгерiстер шыныққан
балаларда шынықпаған балалармен салыстырғанда жҰмыстан
соң жылдам қалпына келедi.
Статикалық ауырлық (оған адамның отырыс-тҰрысы да жатады). БҰл жұрек-қан айналымында басқа реакция жасайды. Отырған кезде 250-ден астам бҰлшықеттерге салмақ
тұседi. Оның iшiнде желке, арқаның жазушы бҰлшық еттерiне, сондай-ақ жамбас бҰлшық еттерiне де ауырлық тұседi. Статикалық ауырлық динамикалық ауырлықпен салыстырғанда максимум артерия қысымын
да, минимум артерия қысымын да көтередi. Мысалы, динамометрдi жай
қысқанның өзiнде
артерия қан қысымы
артып кетедi. Оқу жылының басындағы өзгерiстер
мен аяғындағы жұрек-қан жұйесi көрсеткiштерiнiң өзгерiстерiнде
айырмашылық болады. Мысалы, 8-9 жасар балалардың қан қысымы жоғарыда аталған ауырлық жыл басында минимумы 5,5%-ке, максимумы 10%-ке ғана көтерiлсе, жыл соңында олар көрсеткiштерге сәйкес 11 және 21%-ке көтерiледi.
Ұзақ уақыт бiрқалыпты отырып-тҰрып
қалу оқушыларда артериол
спазмасын тудырып, артерия қан қысымының артып кетуiне
әкеп соқтырады.
Оқушыларды сабақ кезiнде қозғап қою
жұрек-қантамыр ауруларының, атап айтсақ гипертония
болмаудың алғы шарты.
Жұректiң организмде өте маңызды рөл
атқаратынын ескерiп, оның қалыпты жҰмысын
қамтамасыз ететiн, шынықтыратын, оның клапан
аппараттарының, бҰлшық еттерiнiң қалыптан
ауытқуын болдырмайтын iс-шаралар жұргiзу керек. Оқушылардың жас шамасына
қарай дене шынықтыру жҰмыстарымен айналыстыру - олардың
жұрек қан-тамыр жұйесi органдары мен жұректiң
қалыпты өсуi мен дамуын қамьамасыз етедi.
Бақылау
сұрақтары
1 Қан физиологиясы. Қанның
жас ерекшелiктерi.
2. Қан айналу
мұшелерi.
3. Жұректің
құрылысы мен қызметтері.
4. Қан және лимфа
тамырлары.
Әдебиеттер
1.Алиакбарова
З.М. Мектеп гигиенасының негiздерi. Алматы, Абай атындағы АЛМУ.
1985 .
2.Алиакбарова
З.М. Мектеп жасындағы балалардың анатомиясы,физиологиясы және
мектеп гигиенаының негiздерi. Алматы, РБК,1993.
3.Сатпаева Х.Қ. Валеология-денсаулық туралы
ғылым. Алматы.Ғылым ,1999